Dok su u svim ostalim pomenutim podoblastima političke analitike stavovi autora u manjoj ili većoj meri po definiciji podložni uticaju, neretko i podsvesnom, njihovih bilo ideololoških ili etničkih, odnosno etnoreligijskih preferencija, geopolitički pristup specifičnim čini to što on nema ambiciju niti da osuđuje niti da opravdava, niti da kritikuje niti da hvali. Geopolitika se u tom smislu slobodno može smatrati najnepristrasnijom, ali utoliko i najkompleksnijom političko-naučnom disciplinom.
Geopolitika, naime, kako sam naziv govori, nastoji da trajno zadate principe na kojima konkretne države, narodi i srodne političke zajednice vode svoju spoljnu i unutrašnju politiku objasni njihovim geografskim karaktersitikama, u koje, osim pukog geografskog položaja, spadaju i: osobine terena (reljef), (ne)zastupljenost plovnih reka, pristupa moru ili okeanu, plodnog zemljišta, energetskih i drugih strateški kritičnih resursa, kao i prirodnih barijera koje pojačavaju odbrambenu moć u slučaju spoljne invazije.
Jedno od bitnih načela na kojima geopolitika počiva moglo bi se definisati na sledeći način: geografija jedne nacije direktno utiče na tok njene istorije, dok njena istorija potom, a opet u neraskidivom sadejstvu sa geografijom, presudno oblikuje mentalitet, te kroz njega ujedno i osnovne, uglavnom nepromenljive ili teško promenljive dugoročne smernice nacionalne politike. Konkretnije rečeno, geopolitika ima za svoj osnovni cilj da pruži racionalno objašnjenje zbog čega su stvari takve kakve jesu, te da onda na bazi toga predvidi najverovatnije scenarije budućih događaja i procesa unutar određenih zadatih rokova.
Poznavanje, ali pre svega razumevanje geopolitičkih zakonitosti na kojima počivaju načela najpre sopstvenog, a zatim i funkcionisanja neposrednog okruženja, pa nadalje preko regionalno-međunarodnog sve do globalnog nivoa, pomaže nam da u kreiranju strategije državne politike lakše izbegnemo zamke koje se u tom procesu neminovno pojavljuju. Shodno tome, namera analize koja sledi je da složenu prirodu međusobnih odnosa pojedinih ex-YU republika i naroda osvetli iz ugla geopolitike, čime bi sva njihova dosadašnja tumačenja postala kvalitativno zaokruženija.
Poreklo termina „prirodna Jugoslavija“
U sastav prirodne Jugoslavije, kao poluimaginarne (nad)nacionalne državne zajednice, bi, polazeći od zapada ka istoku, ušle sledeće bivše jugoslovenske republike, danas nezavisne države: Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Crna Gora i Srbija. Zašto baš ove četiri zemlje? U prvom redu zato što (većinski) narodi koji u njima žive:
1) govore istim jezikom, koji se u doba SFRJ zvao srpsko-hrvatski, da bi nakon raspada zajedničke države bio preimenovan u BHSC. U prilog tvrdnji da je reč o jednom jedinom a nikako većem broju različitih jezika, bez obzira koliko se svaki od četiri naroda trudi da ga veštački etnonacionalizuje, sasvim dovoljno govori činjenica da Hrvatima, Bosancima (svih etnoreligijskih boja), Crnogorcima i Srbima nije potreban ni prevodilac niti bilo kakav prethodno svršeni kurs da bi jedni sa drugima mogli verbalno i pismeno da komuniciraju;
2) imaju identičnu etnogenezu, obzirom da svi dokazano vode poreklo od južnoslovenskih plemena čiji su pripadnici nakon dolaska na ove prostore uprkos konstantnoj i intenzivnoj kulturnoj i socijalnoj interakciji, prvo sa starosedeocima a kasnije i sa brojnim osvajačima, uspeli da u najvećoj meri sačuvaju svest o svom slovenskom nasleđu kao bitan elemenat u formiranju i ukupnom oblikovanju kolektivnih karaktera i identiteta;
3) dele zajedničku istoriju u smislu da su tokom njenog najvećeg dela doslovno svi, ponekad i potpuno istovremeno, bili objekti imperijalnih osvajačkih pohoda istih stranih sila.
Ono što ih, pak, ključno razdvaja jesu religijske razlike, a sa njima u vezi i različiti oblici i pravci stvaranja i razvijanja što međusobnih, što odnosa svakog naroda pojedinačno sa svojim spoljnim neprijateljima, to jest zavojevačima, ali takođe i sa saveznicima, koji su, opet, mnogo češće delovali kao prinudni patroni (zaštitinici) nego kao ravnopravni partneri.
Zajedničko nasleđe naroda prirodne Jugoslavije
Gotovo celokupan tok nacionalnih istorija svih naroda i država sa jugoslovenskog kulturno-političkog prostora obeležila su, na jednoj strani, duga razdoblja življenja pod vlašću vojno i ekonomski nadmoćnijih osvajača i, na drugoj, relativno kratki periodi krhke nezavisnosti koji su najvećim delom bivali ispunjeni internim, obično krvavim borbama između raznih klanova i njihovih vođa za političku prevlast nad etničkom teritorijom koja bi im u datom trenutku bila na raspolaganju. Čak i onda kada bi neki od ovih velikaša uspeo da uspostavi dominaciju i (silom) ujedini zavađene frakcije, politička stabilnost bi prilično kratko potrajala, budući da bi ubrzo nakon njegove smrti po pravilu dolazilo do novih cepanja i podela, čime je stranim silama bilo značajno olakšano ponovno osvajanje nakratko oslobođene teritorije i njeno stavljanje pod vojnu i političku kontrolu.
Svest o značajnom uticaju unutrašnjih sukoba na gubitak nezavisnosti u ranijim fazama nacionalne istorije odlučujuće je doprinela tome da u moderno doba uspostavljanje nacionalnog jedinstva postane jedan od najviših strateških imperativa kod svih ovdašnjih etnonacionalnih država, odnosno naroda. Jednu od najvećih prepreka ka ostvarenju tog cilja predstavlja etnička i verska raznolikost koja je ponegde zastupljena u manjoj, ponegde u većoj meri, već u zavisnosti od demografske strukture konkretne države ili regiona unutar nje. Drugu vrstu prepreke čini geografsko-ekonomska neujednačenost koja karakteriše dobar deo ne samo jugoslovenskog prostora, nego i Balkanskog poluotoka generalno.
Pored težnje, ponekad čak i vrlo agresivne, da se obezbedi nacionalno jedinstvo, koje je u suštini više etničko-plemenskog nego stvarno nacionalnog karaktera, na oblikovanje karaktera jugoslovenskih naroda je bitno uticala i hronična nemoć da se formiraju stabilne državne i društvene institucije kao posledica prečesto ratovima i tenzijama ispresecane istorije. Tek što bi u kratkotrajnim razdobljima mira i kakve-takve stabilnosti tempo izgradnje ovih institucija krenuo da se postepeno ubrzava, gotovo bi po pravilu opet došlo do izbijanja nekog konflikta, bilo unutrašnjeg ili spoljašnjeg, usled čega bi čitav proces razvoja praktično bivao vraćan na početak.
Konstantni neuspesi u nastojanju da se država institucionalno ojača i zaokruži, u kombinaciji sa viševekovnim istorijskim nasleđem trpljenja podaničkog statusa, ključno su doprineli razvoju mentaliteta koji umesto jakih institucija preferira jakog vođu. Od tog vođe se očekuje da u sebi pomiri sve protivrečnosti društva kojim vlada i na taj način omogući pored ostalog i stvaranje pominjanog nacionalnog jedinstva. U psihološkom smislu, potreba za (jakim) vođom nastaje iz podsvesne težnje da se celokupno breme političke odgovornosti sa kolektiva prebaci na pojedinca.
Jedna od direktnih posledica takvog političkog i društvenog uređenja ogleda se u nesrazmerno visokoj koncentraciji političke moći unutar relativno uskog kruga pojedinaca. Iz tog razloga većina građana percipira državu kao otuđeni instrument sile u rukama vladajuće klase sa kojim se neprestano moraju nadmudrivati u borbi za svakodnevni opstanak, a ne kao zajednički građanski servis svima na korist¹. Uz to, među prirodne odlike svake moći spada njena potreba da se neprestano uvećava, a sa porastom moći obavezno raste i njena privlačnost, kako za one koji je neposredno poseduju, tako i za one koji od nje imaju posredne koristi. U isto vreme, što moć postaje veća, to ju je teže samostalno kontrolisati, usled čega sklapanje taktičkih, iz ugla spoljnih posmatrača mahom neprincipijelnih saveza između načelno suprotstavljenih frakcija praktično postaje neminovnost.
U periodima pojačanih socijalnih ili (među)etničkih tenzija, ovi taktički savezi se mogu ogledati i u saradnji, donekle čak i otvorenoj, države sa kriminalnim podzemljem. Usled straha za sopstveni opstanak na vlasti, vladajuća klasa u tim situacijama preko svojih bezbednosnih struktura nastoji da uspostavi ili učvrsti eventualno postojeće veze sa uticajnijim kriminalnim klanovima i sličnim paralelnim centima moći. Vlast je u tom smislu spremna da mafiji prećutno oprosti njene protivzakonite poslove, dok zauzvrat od nje očekuje punu lojalnost koja neretko podrazumeva i aktivnu pomoć u zastrašivanju i represiji nad pobunjenim elementima i ostalim društvenim grupama i pojedincima koji mogu da predstavljaju potencijalnu opasnost po aktuelni režim. Ukoliko predugo potraje, ovakva simbioza između političke i kriminalne klase lako može da dovede do potpune kriminalizacije države tako što u određenom trenutku više nije sigurno da li vlast preko nadležnih službi i dalje kontroliše podzemlje ili je, pak, ono u međuvremenu preuzelo kontrolu nad njom.
Sve u svemu, kao rezultat sinergije svih pobrojanih faktora i drugih objektivnih okolnosti, u svim jugoslovenskim društvima prisutna je snažna sklonost vodećih elita ka izrazito centralizovanom modelu političkog i, konskeventno, ekonomskog upravljanja državom i njenim resursima. Osim što je neefikasan jer svojom glomaznošću usporava dinamiku privrednog, a time i ukupnog društvenog razvoja, ovaj tip sistema se u većini slučajeva oslanja na princip negativne selekcije kojim se ključni nosioci vlasti po pravilu rukovode prilikom postavljanja kadrova do i ispod sebe, prvenstveno iz razloga što se na taj način najbolje štite vlastita pozicija i moć, ali takođe i zato što takav model značajno olakšava efektivno sprovođenje političkih direktiva od viših ka nižim nivoima upravljanja.
Uzgred treba napomenuti da visok stepen centralizacije sam po sebi nije isključivo posledica samovolje ili hira vladajućih elita, već u izvesnom smislu – i samo do određenog, strogo ograničenog nivoa - neminovno proizilazi iz realno postojećih prirodnih okolnosti kao što su, pored ostalog, očigledne regionalne geografske razlike. Kao što prekomerna centralizacija nepotrebno guši ekonomske potencijale društva usporavajući njegov sveukupni razvoj, tako i decentralizacija, ukoliko se sprovede na neadekvatan način i bez uvažavanja bitnih regionalnih specifičnosti, nekad može još više da produbi socioekonomski jaz između geografijom blagoslovljenih prirodno bogatih regija i drugih, siromašnijih krajeva.
Takođe, u tradicionalno autoritarnim društvima naviknutim na centralizovan model upravljanja, nagla decentralizacija može da se pretvori u vlastitu suprotnost u smislu da umesto pružanja podsticaja demokratizaciji i privrednoj dinamici zapravo stvori klasu lokalnih autokrata i time praktično centralizam sa državnog samo prebaci na niže nivoe upravljanja. Sa druge strane, naginjanje centralizovanom modelu u nekim slučajevima proističe iz verovanja da se njime efikasnije mogu preduprediti eventualne lokalne težnje ka secesionizmu, što se, međutim, u praksi često zna da ispostavi kao krajnje kontraproduktivno upravo sa tog aspekta.
Istorijske tačke razdvajanja
Iz današnje perpektive može delovati neobično da tokom najvećeg dela istorije odnosi između naroda i država sa jugoslovenskog prostora nisu bili neprijateljski, a u nekim momentima su se mogli čak okarakterisati i kao saveznički, posebno kad je reč o Srbima i Hrvatima koji su se, kao branitelji nekadašnje „Vojne krajine“, za račun Austrougara borili protiv Otomanske imperije, odnosno njenih aspiracija da svoje carstvo sa Balkana proširi na ostatak evropskog kontinenta prema severu i severozapadu. Odnosi su ostali relativno korektni i neposredno nakon što su ovi narodi izborili nezavisnost od Turske, odnosno Austrogarske, budući da su u to vreme bili preokupirani svako svojim unutrašnjepolitičkim ambicijama u pravcu stvaranja i institucionalnog zaokruživanja sopstvenih nacionalnih država.
Zapravo, prvi simptomi zategnutosti i neprijateljstva, bilo otvoreni ili latentni, počeli su se ispoljavati tek kada su se, paradoksalno, ovi narodi ujedinili u zajedničku državu – Kraljevinu SHS, kasnije preimenovanu u Jugoslaviju – to jest, tek u XX veku. Logika je jednostavna: jednom kad su se konačno oslobodile dominacije spoljnih imperija, dve brojčano i teritorijalno najveće nacije, pritom fizički pozicionirane jedna naspram drugoj, su, po prirodi stvari, dobile priliku da se bore za regionalnu prevlast na ovom delu Balkana.
Sem toga, nema sumnje ni da religijske razlike, ne samo između Srba i Hrvata, spadaju među ključne faktore opšteg (geo)političkog razmimoilaženja kod jugoslovenskih naroda i porasta etnonacionalističkih tenzija. Prema gruboj religijskoj liniji podele, region prirodne Jugoslavije može se podeliti na tri osnovne zone: pravoslavni Srbi i Crnogorci na istoku, katolički Hrvati na zapadu i, u sredini - sa svih strana okruženi (potencijalno) neprijateljski nastrojenim hrišćanima – bosanskohercegovački muslimani (uslovno Bošnjaci²). Ista ova podela može se sagledti i iz jednog značajno drugačijeg ugla, to jest: na istoku Južni Sloveni većinom pravoslavne veroispovesti, na zapadu Južni Sloveni većinom katoličke veroispovesti i, između njih, Južni Sloveni većinom islamske veroispovesti.
Dok su kod Srba i Hrvata u periodima njihovog kolonijalnog statusa pravoslavlje i katoličanstvo odigrali ogromnu, ako ne i odlučujuću ulogu u očuvanju i učvršćivanju etnonacionalnog identiteta, za Bošnjake je, na drugoj strani, uticaj Islama imao presudan značaj u njegovom formiranju. Zahvaljujući pomenutim nacionalnim zaslugama, najviši predstavnici vodećih verskih zajednica u gotovo svakom od ovih naroda ne samo da su vekovima predstavljali sive eminencije u kreiranju unutrašnje politike i socijalnog inženjeringa, već su i na spoljnopolitičkom planu često iz senke vodili ili glavnu, ili jednu od glavnih reči. Kada se sve to ima u vidu, jasno je zbog čega i u današnje vreme retko ko od pripadnika nacionalnih političkih elita u bivšim jugoslovenskim republikama pokazuje spremnost da u praksi ispoštuje ustavom definisano načelo sekularnosti po kojem bi država i crkva morale biti striktno odvojene jedna od druge.
Takođe, obzirom na uglavnom multietnički definisanu strukturu stanovništva u svim ovim državama, politički uticaj dominirajućih verskih zajednica najčešće nije ograničen nacionalnim granicama zemalja iz kojih bazično potiču. Dobar primer toga ogleda se u prilično otvorenoj podršci nekih od najuticajnijih krugova unutar Srpske pravoslavne crkve (SPC) projektu teritorijalnog proširenja Srbije koji za svoj prioriteni cilj ima ideju da svi Srbi iz regiona žive u jedinstvenoj, po mogućstvu etnički što homogenijoj nacionalnoj državi (tzv. „velikosrpski projekat“). Razlog zbog kojeg SPC u materijalizaciji jednog takvog cilja vidi svoj lični interes delom svakako leži i u njenoj etnocentričnoj prirodi.
Kada pominjemo velikosrpski projekat kao odraz nacionalnih aspiracija srpske države ka izrastanju u regionalnog hegemona, zanimljivo je da on, strogo geopolitički posmatrano, nije potpuno iracionalan. Štaviše, imperijalne ambicije regionalnog dometa ne bi sa tog aspekta bile neutemeljene i ukoliko bi se (po)javile kod ostalih jugoslovenskih naroda, odnosno država. Naime, usled istorijskog iskustva obeleženog neprestanim iscrpljućim borbama, najpre za oslobođenje od spoljnih imperijalnih sila, a u novije doba i onima lokalnog karaktera, dominacija nad čitavim, ili bar većim delom regiona, otvorila bi mogućnost onome ko je poseduje da znatno ojača sopstvenu međunarodnu poziciju i time ostvari ne samo srazmerno ravnopravniji odnos sa najmoćnijim zemljama kontinenta nego i viši stupanj ekonomske nezavisnosti.
Međutim, iz više nego očiglednih razloga, pritom ostavljajući po strani ostale realne prepreke, trajnu hegemoniju nad regionom ne bi bilo moguće ostvariti samo pukim osvajanjem tuđih teritorija, već bi bila neophodna i asimilacija pripadnika drugih naroda koji na njima žive. Kako nijedan od ovih naroda nikada nije bio spreman da se dobrovoljno potčini čak ni najmoćnijim svetskim imperijama, a kamoli svojim neposrednim susedima, takav poduhvat se faktički može sprovesti u delo jedino putem masovnog etničkog čišćenja i genocida, pogotovo kada je na datoj teritoriji etničko-geografska struktura stanovništva izrazito mešovita. Toga su po svoj prilici bili svesni i operativni planeri srpske agresije na Bosnu i Hercegovinu devedesetih.
Regionalna hegemonija bilo kojeg lokalnog naroda takođe je protivna i interesima velikih sila, kojima zbog geostrategijskog značaja Balkana logično mnogo više odgovara održavanje ravnoteže snaga u regionu nego dominacija jedne od njegovih etnonacionalnih država nad drugima. U principu, osnovni cilj spoljnih igrača kojima (zapadni) Balkan predstavlja interesno područje jeste regionalna stabilnost. Zbog toga će, na primer, svaka naznaka zbližavanja Srbije i Hrvatske, kao dva ključna rivala u regiji, na Zapadu uvek biti dočekana sa dobrodošlicom; u Sarajevu, pak, otopljavanje odnosa između Beograda i Zagreba po pravilu, i svakako ne bez osnova, zna itekako da izazove nelagodu – i to ne samo zbog svežih uspomena na poslednji rat, budući da koreni zajedničkih srpsko-hrvatskih teritorijalnih pretenzija prema BiH sežu nešto dublje u istoriju.
Čini se pomalo paradoksalnim da iako je regionalna stabilnost svima cilj, region uvek ostaje manje-više stalno nestabilan. Stvar je u tome što je svaka od zainteresovanih strana uverena da region može postati trajno stabilan jedino onda kad upravo ona preuzme kontrolu nad njim, ili makar odlučujući udeo u njoj³.
Vratimo se nakratko Srbiji u kontekstu njenih regionalnih aspiracija. Uprkos snažnom otporu, kako iz samog (ostatka) regiona tako i izvan njega, Srbija je, otkako se konstituisala kao moderna nacionalna država, svako krupnije pomeranje na globalnom geopolitičkom planu videla kao priliku da, koristeći trenutnu zaokupljenost svetskih sila dešavanjima u drugim delovima sveta, konačno realizuje svoj naum o regionalnoj hegemoniji. Srbiji nadu da bi taj cilj jednom uistinu mogla ostvariti daje pre svega činjenica da su etnički Srbi: a) pojedinačno najbrojniji narod u ovom delu Balkana; b) uz Albance jedini narod čijih pripadnika koji žive u okruženju izvan matične države ima u procentu dovoljno velikom da Srbija preko njih može značajno da utiče na unutrašnju političku dinamiku svojih suseda.
Ratovi u Hrvatskoj i Bosni tokom devedesetih godina minulog veka predstavljaju poslednji u nizu pokušaja Srbije da realizuje velikosrpski nacionalni projekat. Mada se Srbija formalno tretira kao poražena strana u ovim ratovima, ustanovljenje Republike Srpske kao entiteta u okviru BiH se u vodećim srbijanskim političkim krugovima donekle doživljava kao svojevrsna utešna nagrada. U čisto geostrateškom pogledu, RS je kao teritorija za Srbiju čak i vrednija od Kosova, čije se značaj ipak prvenstveno, premda ne i isključivo, nalazi više u domenu simboličko-mitološkog.
Razlog za to je višestruk: prvo, RS zauzima daleko širi geografski prostor od Kosova; drugo, višestruko veći broj etničkih Srba živi u RS nego na Kosovu, pri čemu se, za razliku od svojih kosovskih sunarodnika, Srbi u RS nalaze u apsolutnoj većini naspram drugih naroda; treće, RS svojim fizičkim položajem i etničkom homogenošću bitno doprinosi povećanju defanzivnih kapaciteta Srbije duž njene zapadne granice; četvrto, RS samom geografskom strukturom svoje teritorije pruža Srbiji potencijalnu mogućnost za eventualnu (dalju) ekspanziju u više pravaca, posebno ka zapadu i jugozapadu.
Geopolitička perspektive prirodne Jugoslavije
Prednost jugoslovenskog koncepta ogleda se, pored ostalog, i u tome što delimično eliminiše hegemonističke pretenzije pojedinih naroda kroz njihovo posredno i postupno ublažavanje. Drugim rečima, Jugoslavija kao nadnacionalni okvir na indirektan način nudi svojim etničkim narodima upravo ono što svakom ponaosob nedostaje u njihovim posebnim nacionalnim državama: izlaz na more, plodno ravničarsko zemljište, bogatiju transportnu mrežu i generalno pojačanu odbrambenu moć. Može se reći da su i prva i druga Jugoslavija dobrim delom nastale upravo kao rezultat navedenih okolnosti.
Dodatni argument u prilog Jugoslaviji je to što zajedničko kulturno-istorijsko nasleđe i značajan nivo ekonomske međuzavisnoti čine region Zapadnog Balkana, a samim tim i Jugosfere kao njegovog sastavnog dela, zaokruženim geopolitičkim prostorom. U slučaju država i naroda „prirodne Jugoslavije“, ta je spona dodatno ojačana činjenicom da govore istim jezikom i imaju identičnu etnogenezu. Ovakva geopolitička interakcija funkcioniše po principu spojenih sudova, što znači da se svako politički značajno dešavanje u jednoj državi posredno reflektuje, u većoj ili manjoj meri, i na ostatak regiona.
Ujedno, jugoslovenski narodi zbog svoje turbulentne istorije poprilično tehnološki zaostaju za razvijenijim nacijama Evrope i sveta, što se naročito negativno odražava na njihov spoljnotrgovinski bilans, uprkos relativno jeftinoj radnoj snazi i povremenim namernim depresijacijama svojih nacionalnih valuta u cilju poboljšanja ukupne izvozne konkurentnosti. Na taj način dolazi do stvaranja permanentne zavisnosti države od priliva kredita i drugih oblika finansiranja iz inostranstva kako bi se privredni i budžetski sistem mogao održati u kakvoj-takvoj ravnoteži, što se na duži rok može ispostaviti neodrživim. Jedinstveno jugoslovensko tržište ne bi po sebi eliminisalo ove probleme, ali bi ih u svakom slučaju amortizovalo i svelo na razumnu meru.
Jugoslavija kao zajednica unutar koje mirno i na osnovama ravnopravnosti koegzistiraju narodi čiji se nacionalni interesi po pravilu međusobno potiru onda kada su podeljeni u više samostalnih država takođe i sa stanovišta vodećih evropskih sila predstavlja idealan okvir za postizanje trajne stabilnosti na zapadnom Balkanu jer se njome na najbezbolniji način uspostavlja već pominjana ravnoteža snaga u regionu. Možda je najbolji dokaz za to činjenica da je bivša SFRJ, i pored toga što ju je vodila komunistička partija, bila iznenađujuće dobro prihvaćena na Zapadu, između ostalog i zbog toga što je Maršal Josip Broz Tito odnose unutar nje uređivao upravo na principu ravnoteže sile. Kao očito izvrstan poznavalac istorije, a u skladu sa tim i psihologije jugoslovenskih naroda, Tito je veštim balansiranjem u kontinuitetu svakom od njih omogućio dozu unutrašnjeg političkog uticaja dovoljno veliku da im Jugoslaviju učini privlačnom, a opet dovoljno malu da ne ugrozi njene strukturne temelje.
Osim navedenih prednosti, kroz primer SFRJ se ujedno mogu sagledati i potencijalni rizici koje bi stvaranje „prirodne“ (četvoročlane) Jugoslavije neizbežno podrazumevalo, a od kojih se posebno ističu sledeća četiri: etnički nacionalizmi, etnocentrizam dominantnih verskih zajednica, ekonomsko-geografska nejednakost i, najzad, organizaciono i kadrovsko-hijerarhijsko ustrojstvo (buduće?) zajedničke vojske.
Etnonacionalizam. Iako je u bivšoj (Titovoj) Jugoslaviji na principu „bratstva i jedinstva“ strpljivo izgrađivan osećaj jugoslovenstva kod velikog dela njenih građana bio prilično razvijen, jugoslovenski identitet kao (nad)nacionalni ipak nikada nije uspeo da istinski preovlada nad etničkim identitetima pojedinačnih jugoslovenskih naroda, što se uostalom može sasvim jasno videti i po rezultatima tadašnjih popisa stanovništva na kojima se jako mali procenat njih izjašnjavao kao Jugosloveni po nacionalnosti, to jest velika većina je u tom pogledu prednost davala svom etničkom poreklu.
Etnocentrizam verskih zajednica. Imajući u vidu istorijsku ulogu klerikalnih struktura ne samo u očuvanju i izgradnji etnonacionalne svesti južnoslovenskih naroda u doba njihove kolonijalne podređenosti srednjevekovnim imperijama, već i u podsticanju militantnog etničkog nacionalizma, komunistička vlast je nakon Drugog svetskog rata s pravom nastojala da maksimalno suzbije uticaj domaćih verskih zajednica na društveno-političke prilike.
Religija u SFR Jugoslaviji nije bila zabranjena, niti su verske slobode na bilo koji način gušene, kako se danas često neosnovano tvrdi. Štaviše, mnoga sveštena lica koja su tokom okupacije pomagala partizanski narodnooslobodilački pokret bila su zbog toga visoko cenjena među komunistima, dok su neki od njih u posleratnom periodu postali važni doušnici jugoslovenske tajne policije (OZN, kasnije UDB), aktivno sarađujući sa njom prilikom lociranja preostalih saradnika okupatora, odbeglih u šume i planine.
Verske zajednice su u Titovoj Jugoslaviji prosto samo bile postavljene tamo gde im u jednoj sekularnoj državi i mora biti mesto – izvan aktivne državne politike; međutim, za narode koji su vekovima bili naviknuti da njihove verske vlasti imaju prirodno pravo da zauzimaju centralno mesto u državnim poslovima, svako, pa i najmanje ograničavanje njihovog uticaja logično se doživljava kao oblik represije nad slobodom veroispovesti. Uostalom, iz sadašnje, postjugoslovenske perspektive se naročito dobro vidi koliko je ondašnji komunistički režim imao pravo kada je insistirao na potpunoj i bezuslovnoj sekularnosti države.
Ekonomsko-geografska nejednakost. U SFRJ su postojale ne tako male razlike u nivoima ekonomske razvijenosti različitih federalnih jedinica (republika i pokrajina). Uzajamne optužbe na temu ko koga iskorišćava, odnosno ko stvara najveći deo dohotka, a ko na njemu samo „parazitira“, su u periodu pred ratni raspad zajedničke države etnonacionalnim elitama pojednih ex-YU repubika poslužile kao dodatno ulje na već opasno rasplamsanu vatru međuetničkih tenzija. Sličnu vrstu političko-ekonomske rasprave danas možemo videti unutar Evropske unije.
Kako je geografska raznovrsnost (bila) jedna od evidentnih odlika Jugoslavije, ekonomske razlike unutar nje naprosto su neminovnost. Međutim, ekonomsko-geografska neujednačenost nije prisutna samo između pojedinačnih članica bivše države, već i unutar svake, ili makar većine, od njih.
Plovnim rekama prošarana visokoplodna nizija svakako nudi neuporedivo povoljnije okolnosti za ubrzan privredni razvoj i izgradnju vitalne transportne infrastrukture nego kakav teško pristupačan planinski teren sa obiljem kamena i krša. Pored neravnomernog unutrašnjeg ekonomskog razvoja, u državama čija je teritorija geografski neujednačena često dolazi do toga da njihovi građani usled nedostatka (ili nedovoljne) interakcije sa udaljenijim delovima zemlje svoj lokalni i regionalni identitet većinom, i najčešće podsvesno, stavljaju ispred nacionalnog.
U glavne faktore koji pomažu ovakvim državama da se uprkos tome održe kao jedinstvene celine - to jest da se ne raspadnu iznutra – spadaju: a) osećaj zajedničke etničke pripadnosti kod većinskog stanovništva; 2) ekonomska komplementarnost pojedinih oblasti i regija; 3) neretko i najvažnije: potreba za jedinstvenim, kompaktnim i tesno koordinisanim sistemom odbrane u cilju minimiziranja spoljnih bezbednosnih pretnji i izazova, posebno ako u tom pogledu imaju rđavo istorijsko iskustvo.
Ipak, koliko god ovi integrativni faktori delovali ubedljivo, nipošto ih ne treba uzimati zdravo za gotovo kao trajnu garanciju opstanka bilo koje države sa složenim geografskim karakteristikama, čak i kada joj je stanovništvo izrazito etnički monolitno.
Organizacija zajedničke vojske. Kao vojska stvorena neposredno iz temelja partizanske narodnooslobodilačke borbe u Drugom svetskom ratu, Jugoslovenska narodna armija (JNA) je po definiciji svog karaktera morala biti ideološka. Postoji, međutim, jedan drugi momenat u vezi sa JNA koji je za ovu analizu od daleko veće važnosti: kadrovska politika bazirana na etničko-nacionalnom ključu.
Ako se pogleda etnička pripadnost oficira bivše JNA od završetka rata pa sve do raspada SFRJ, lako se da primetiti da su u vrhu vojne hijerarhije (tzv. „generalski kor“) vidljivo dominirali kadrovi srpskog i crnogorskog porekla. Nije tajna da su se među pripadnicima NOP etnički Srbi i Crnogorci – mnogo većim delom iz BiH i Crne Gore nego iz Srbije – u proseku najviše isticali individualnim ratničkim podvizima tokom borbe za oslobođenje od okupatora. Te zasluge je Maršal Tito očito imao u vidu prilikom odlučivanja o kadrovskoj strukturi vrha jugoslovenske posleratne vojske.
Prva situacija u kojoj se ovakav model kadrovskog upravljanja vojskom mogao pokazati fatalnim vezana je za vreme Informbiroa, kada je nemali broj generala i drugih visokih oficira bio spreman da se stavi na raspolaganje Staljinu u njegovoj nameri da Jugoslaviju okupira i stavi pod kontrolu Sovjetske imperije. Samo zahvaljujući visokom profesionalizmu i efikasnosti jugoslovenske tajne policije (UDB), uspešno je sprečen po državu najgori scenario.
Titova sklonost ka preferiranju srpskih i crnogorskih generala ni nakon ovoga nije bila dovedena u pitanje. Uostalom, i dva ključna čoveka tadašnje Službe bezbednosti koja je sprečila vojni puč protiv Titovog režima bili su poreklom Srbin (Aleksandar Ranković) i Crnogorac (Jovo Kapičić). Tito je, prema tome, izbegao upadanje u zamku etničkih predrasuda kao moguće posledice prethodnog rđavog iskustva sa pojedinim armijskim generalima.
Favorizovanje srpskih i crnogorskih kadrova u vojnom vrhu ispostavilo se kobnim tek nakon Titove smrti, tačnije prilikom raspada Jugoslavije. Ponajviše zahvaljujući takvoj kadrovskoj strukturi, JNA se od nekada nosećeg stuba Jugoslavije kao zajednice ravnopravnih građana i naroda takoreći preko noći transformisala u de facto srpsku (Miloševićevu) oružanu silu. Doduše, jedan deo tadašnjih generala bivše zajedničke vojske je Miloševića, makar u početku, iskreno doživljavao kao „čuvara Jugoslavije“, a ne kao zapravo glavnog političkog izvršioca radova na projektu nesuđene velike Srbije. Dodatni, ali nikako i manje bitan motiv pojedinaca u rukovodstvu JNA da Jugoslaviju „brane“ od samih Jugoslovena krije se u njihovom strahu od gubitka privilegija koje su im visoki vojnički činovi pružali u ondašnjem sistemu.
Rezultat je, svejedno, bio taj da je jedna od ključnih institucija bivše Jugoslavije direktno pomogla ne toliko sam njen raspad – jer bi se isti ionako skoro sigurno dogodio – koliko način na koji ga je Srbija pokušala – i umnogome i uspela – da zloupotrebi. Drugim rečima, iako raspad Jugoslavije, bilo potpun ili delimičan, verovatno nije ni mogao biti izbegnut, rat nesumnjivo jeste.
Završna reč
Smisao ove analize nije u tome da na bilo koji način zagovara obnovu Jugoslavije, već da argumentovano odgovori na pitanje koji je to i kakav trajni politički okvir za uređenje međusobnih odnosa u kojem bi građani prirodnojugosloveskog prostora mogli naći optimalan balans za realizaciju svojih individualnih i kolektivnih dugoročnih interesa, uz puno uvažavanje svih relevantnih faktora koji presudno upravljaju dinamikom ovog regiona.
Moglo bi se dogoditi da Jugoslavija spletom turbulentnih istorijskih okolnosti bude ponovo formirana mnogo ranije nego što bi iko u ovom trenutku očekivao. To bi, međutim, kao i u ranijim slučajevima, značilo samo privremeno, taktičko udruživanje između kolektiviteta čiji bazični interesi i dalje ostaju suštinski nepomirljivi, ali bi u datim okolnostima jednu takvu zajednicu videli kao trenutno najmanje lošu opciju koja bi i ovog puta potrajala samo dotle dok se na širem međunarodnom planu ponovo ne naruši uspostavljeni odnos snaga.
Takva nova-stara Jugoslavija, međutim, ne bi imala nikakvih dodirnih tačaka sa konceptom prirodne Jugoslavije o kojem ovde raspravljamo. Prirodna Jugoslavija je trajna kategorija koja, za sada, postoji samo kao udaljena mogućnost; Jugoslavija kakvu poznajemo u njenim do danas materijalizovanim pojavnim oblicima to - dokazano - nije. U toj razlici leži ključ za razumevanje teorije o prirodnoj Jugoslaviji.
Iz primera opisanih u ranijem odeljku može se zaključiti da bi prirodna Jugoslavija morala biti uređena kao strogo građanska i sekularna država u kojoj bi jugoslovenski (nad)nacionalni identitet u svesti njenog stanovništva u potpunosti zamenio pojedinačne etnonacionalne identitete, ili makar neupitno dominirao nad njima, dok bi kadrovska politika njene vojske – kao i drugih organa iz domena bezbednosti i odbrane – morala biti vođena isključivo na temelju profesionalizma i stručnosti, a nipošto prema bilo kakvom takozvanom etničkom ili sličnom ključu. Te bi se vrste kadrovskih ključeva moralo kloniti i kad su u pitanju sve ostale institucije i organi državne uprave na svim nivoima vlasti.
Dalje, polazeći od toga da etnička diferencijacija jugoslovenskog prostora ide linijom istok-zapad (i obratno), a geografsko-terenska od severa ka jugu (i obratno), za prirodnu Jugoslaviju bi zapravo idealno bilo da, umesto svojevremene podele na u osnovi etnički definisane federalne jedinice (republike članice), bude sastavljena iz dva dela – istočnog i zapadnog – koji bi bili približno jednake veličine i u kojima nijedan etnički kolektivitet ne bi mogao da računa na apsolutnu brojčanu dominaciju. Obe ove polovine bi i same bile podeljene na veći broj regiona kao nosilaca srednjeg nivoa vlasti, pri čemu bi se kod definisanja njihovih teritorijalnih osnova moralo voditi računa da međusobne razlike u pogledu ekonomsko-geografskih karakteristika budu najmanje moguće. Ovakva političko-teritorijalna arhitektura bi minimizirala, premda ne i potpuno isključila, mogućnost ponovnog raspada, a posebno bi umanjila opasnost reprize etnički motivisanih oružanih sukoba.
Obzirom na dubinu i intenzitet etničkih i verskih nacionalizama na celokupnom jugoslovenskom prostoru - koji povremeno prerastaju i u otvoreni antagonizam - ne treba gajiti iluziju da bi jedno takvo rešenje u doglednoj budućnost moglo biti prihvaćeno od strane većinskog stanovništva u našem regionu. Do prevazilaženja otpora odricanju od etnički eksluzivnih identiteta u korist zajedničkog jugoslovenskog može doći tek nakon jako dugog i postepenog procesa sazrevanja, te se stoga sa eventualnom realizacijom projekta „prirodne Jugoslavije“ nipošto ne bi smelo žuriti, koliko god on racionalno delovao sa aspekta dugoročnog strateškog interesa⁴.
Sudeći po (nemilosrdnoj) logici geopolitike, proces pomenutog sazrevanja, a samim tim i stvaranja pretpostavki za formiranje prirodne Jugoslavije kao države, ni u najboljem slučaju neće biti okončan do kraja tekućeg veka, što praktično znači da ogromna većina nas trenutno živih nema ni teorijsku šansu da jednog dana postane njenim građanima. U međuvrmenu će dejstvo same geopolitičke dinamike međunarodnih odnosa neizbežno uslovljavati postepeno sve čvršću interakciju među etnonacionalnim državama obuhvaćenih teritorijom prirodne Jugoslavije koja će se ogledati najpre u jačanju ekonomskih veza (verovatno će doći do stvaranja neke vrste carinske unije), zatim kroz direktniju saradnju nacionalnih službi bezbednosti na suzbijanju prekograničnog kriminala kojem već sama geografija ovog prostora prilično pogoduje, dok se u kasnijim fazama (jugo)integracije može očekivati i povezivanje u kolektivni sistem odbrane, bilo u okviru ili pod krovnim nadzorom nekog šireg međunarodnog vojno-političkog saveza.
Najzad, ukoliko bismo se rukovodili kriterijumima etničko-demografske strukture, ekonomske geografije i opšteg međunarodnog položaja, najveći interes da uđe u sastav prirodne Jugoslavije imala bi Bosna i Hercegovina, a najmanji Hrvatska. To ne znači da bi Hrvatska time nužno bila na gubitku, ali bi, u poređenju sa preostale tri potencijalne članice, nesumnjivo najmanje mogla da dobije.
Fusnote
¹ Deluje naizgled paradoksalno da ovdašnji narodi svoje države istovremeno doživljavaju i kao najveću svetinju i kao najgoreg neprijatelja. Prvi slučaj se manifestuje u onom delu gde država simbolizuje naciju, a drugi u situacijama kada se percipira kao sinonim za vladajuću oligarhiju (režim).
² Etničku odrednicu Bošnjak treba uzimati uslovno iz razloga što među građanima BiH islamske veroispovesti postoji priličan broj onih koji izričito odbijaju da se deklarišu kao Bošnjaci po etnonacionalnoj pripadnosti i umesto toga se (većinom) izjašnjavaju ili kao Muslimani ili, jednostavno, kao Bosanci (i Hercegovci). Ima, takođe, i građana sa takozvanim bošnjačkim/muslimanskim imenima i prezimenima koji sebe smatraju nereligioznim/ateistima/agnosticima i slično.
³ Odličan primer ovoga je minuli rat u BiH. Iz ugla Srbije, kao osvajača – agresora, nestabilnost koju rat po definiciji uzrokuje bila bi samo privremenog karaktera jer bi, nakon što ratni ciljevi konačno budu realizovani, novonastala regionalna imperija (velika Srbija) garantovala stabilnost celog regiona. Sa druge strane, u pojedinim visokim političkim krugovima vodećih evropskih država – pre svega Francuske – postojala je prećutna saglasnost da se Srbiji i Hrvatskoj dopusti da podele Bosnu, a na bazi uverenja da bi na taj način region nakon rata takođe bio dugoročno stabilizovan pošto bi dve njegove vodeće rivalske nacije deobom BiH konačno zadovoljile svoje ekspanzionističke apetite. Jasno je da bi, da se to dogodilo, bh. muslimani praktično bili istrebljeni – u „najboljem“ slučaju prisilno svedeni na građane nižeg reda. Sa ideološko-vrednosnog stanovišta, ovakav stav dela evropske elite može se protumačiti kao islamofobija; geopolitički gledano, reč je o nameri da se spreči širenje uticaja političkog islama (na primer turskog) na tlo hrišćanske Evrope. Konačno, za razliku od svojih pomenutih evropskih saveznika, čija je moć ipak samo regionalno-kontinentalnog dometa, SAD je, kao globalna sila, morala da uzme u obzir mnogo širi međunarodni kontekst. Stoga su Dejtonski sporazum i na njemu zasnovano uređenje današnje BiH zapravo nastali kao rezultat složenog kompromisa, odnosno interakcije, između većeg broja u osnovi suprotstavljenih interesa.
⁴ Na kraju krajeva, takav nivo civilizacijskog sazrevanja još uvek nije dostignut ni među najrazvijenijim/najcivilizovanijim evropskim nacijama, ali ni među zapadnim nacijama generalno.
tačno.net
Piše Milan Marinković
